Plan

Titres des œuvres de Cicéron

Ac.Academica
Ad fam.Epistulae ad familiares
Ad Q. fr.Epistulae ad Quintum fratrem
Att.Epistulae ad Atticum
Brut.Brutus
De or.De oratore
Diu.De diuinatione
Fat.De fato
Fin.De finibus bonorum et malorum
Inu.De inuentione
Lae.Laelius, de amicitia
Leg.De legibus
Nat.De natura deorum
Off.De officiis
Opt. Gen. Or.De optimo genere oratorum
Or.Orator
Rep.De re publica
Sen.De senectute
Tim.Timaeus
Top.Topica
Tusc.Tusculanae disputationes
Verr.In verrem actio

Autres titres d’œuvres cités sous forme abrégée

Amm.Ammien Marcellin, Rerum gestarum libri.
Arist. Hist. anim.Aristote, Historia animalium.
Arist. Met.Aristote, Metaphysica.
Arist. Phys.Aristote, Physica.
Aug. C. Iul.Saint Augustin, Contra Iulianum.
Aug. Ciu.Saint Augustin, De ciuitate Dei.
Aug. Cons. Eu.Saint Augustin, De consensu Euangelistarum.
Aug. Dialect.Saint Augustin, De dialectica.
Aug. Ep.Saint Augustin, Epistulae.
Aulu-Gelle, Noct. att.Noctes atticae.
Char. GLCharisius, Ars grammatica, in Grammatici Latini, H. Keil (éd.), Leipzig, B. G. Teubner, 1855-1859, vol. I.
DKDie Fragmente der Vorsokratiker, H. Diels, W. Kranz (éd.), Berlin, Weidmann, 1951-19526, 3 vol.
DLDiogène Laërce, Vitae philosophorum.
Firm. Err.Julius Firmicus Maternus, De errore profanarum religionum.
Firm. Math.Julius Firmicus Maternus, Mathesis.
Isid. Orig.Isidore de Séville, Etymologiarum siue Originum libri XX.
KVaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, ms. Reg. lat. 1762 IX° (édition : P. Schwenke, Philologus, Supplementband nº 5, 1889, p. 399-588).
Lact. Epit.Lactance, Epitome diuinarum institutionum.
Lact. Inst.Lactance, Diuinarum institutionum libri VII.
Lact. Ir.Lactance, De ira Dei.
LSThe Hellenistic Philosophers, A. A. Long, D. N. Sedley (éd.), Cambridge – New York, Cambridge University Press, 1987, 2 vol.
Min. Fel.Minucius Félix, Octavius.
NoniusNonius Marcellus, De compendiosa doctrina.
PHerc.papyrus d’Herculanum
Pline, Nat. hist.Pline l’Ancien, Naturalis historia.
Prisc. GLPriscien, Institutiones grammaticae, M. Hertz (éd.), in Grammatici Latini, H. Keil (éd.), Leipzig, B. G. Teubner, 1855-1859, vol. II et III.
Prob. GLProbus, De nomine excerpta, in Grammatici Latini, H. Keil (éd.), Leipzig, B. G. Teubner, 1855-1859, vol. IV.
Prob. Verg. Ecl.Probus, In Vergilii Bucolica et Georgica commentarius, H. Keil (éd.), Halis, E. Anton, 1848.
Quint.Quintilien, Institutio oratoria.
Servius, Aen.In Vergilii carmina commentarii.
Sext. Math.Sextus Empiricus, Adversus Mathematicos.
SVFStoicorum veterum fragmenta, H. von Arnim (éd.), Leipzig, B. G. Teubner, 1903-1924, 4 vol.
Val. Max.Valerius Maximus, Factorum et dictorum memorabilium libri.
Varron, LLDe lingua latina.

Manuscrits, éditions et philologues retenus pour l’établissement du texte et cités dans l’apparat critique

Manuscrits

Branche x

ALeidensis Vossianus : Leiden, Bibliotheek der Rijksuniversiteit, ms. Voss. lat. F.84, parch., 116 f., IXe siècle.
VVindobonensis : Wien, Österreichische Nationalbibliothek, ms. 189, parch., 128 f., IXe siècle.
[V deest usque ad 2, 92 terris rebusque terrestribus.]
PVaticanus Palatinus : Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, ms. Pal. lat. 1519, parch., 88 f., fin Xe siècle-début XIe siècle.
[P deest usque ad 1, 27 censuit et ab 1, 75 pugnare te usque ad 2, 111 antecedit.]
HLeidensis Heinsianus : Leiden, Bibliotheek der Rijksuniversiteit, ms. B.P.L. 118, parch., 102 f., XIe siècle.
LLaurentianus : Firenze, Biblioteca Medicea Laurenziana, ms. Acq. e Doni 125, 178 f., XVe siècle.

Branche y

FFlorentinus Marcianus : Firenze, Biblioteca Medicea Laurenziana, ms. San Marco 257, parch., 90 f., IXe siècle.
BLeidensis Vossianus : Leiden, Bibliotheek der Rijksuniversiteit, ms. Voss. lat. F.86, parch., 193 f., IXe siècle.
MMonacensis : München, Universitätsbibliothek, ms. 4° 528, parch., 153 f., fin Xe siècle-début XIe siècle.

Éditions et philologues

AldinaÉdition d’Alde Manuce complétée après sa mort par Franciscus Asulanus (Francesco Torresano), Venise, 1523.
AllenÉdition de Henry Allen, Londres, B. Fellowes, 1836.
Ascensiana1Édition de Badius Ascensius (Josse Bade), Paris, 1511.
Ascensiana2Édition de Badius Ascensius (Josse Bade) et Jehan Petit, Paris, 1521.
AUG.Saint Augustin, Epistulae.
BaiterÉdition de Johann Georg Baiter, avec Carl Ludwig Kayser, Leipzig, Tauchnitz, 1864, vol. VII de l’édition en 11 vol.
BetuleiusXystus Betuleius (Sixt Birck), In Ciceronis libros III de natura deorum commentarius, Bâle, J. Oporin, 1550.
BononianaÉdition de Benedictus Hectoris, Bologne, 1494.
BuechelerFranz Bücheler, « Coniectanea », in Neue Jahrbücher für Philologie und Pädagogik, nº 105, 1872, p. 565-575.
ClarkAlbert Curtis Clark, The Descent of Manuscripts, Oxford, Clarendon Press, 1918.
CochanouiusJan Kochanowski, Aratea, Cracovie, 1612.
Creuzer & MoserÉdition de Georg Heinrich Moser et Friedrich Creuzer, Leipzig, Hahn, 1818.
CrinitusPietro Crinito, De honesta disciplina, Florence, F. Giunta, 1504.
Davies & WalkerÉdition de John Davies et notes de John Walker, Cambridge, C. Crownfield, 1718.
ErnestiÉdition de Johann August Ernesti, Leipzig, J. C. Martini, 1737-1739, 6 vol.
FleckeisenAlfred Fleckeisen, Kritische Miscellen, Leipzig, B. G. Teubner, 1864.
GirardJean-Louis Girard, « Probabilisme, théologie et religion : le catalogue des dieux homonymes dans le De natura deorum de Cicéron », in Hommages à Robert Schilling, H. Zehnacker, G. Hentz (dir.), Paris, Les belles lettres (Collection d’études latines. Série scientifique), 1983, p. 155-169.
GronoviusÉdition de Jacob Gronow, Leyde, P. Vander, 1692.
GulielmiusÉdition de Johann Wilhelm et Janus Gruter, Hambourg, G. L. Frobenius, 1618.
GyraldusGiglio Gregorio Giraldi, Historia Deorum Gentilium, Bâle, J. Oporin, 1548.
HandFerdinand Hand, Adnotationes ad Wopkensii lectiones Tullianae, Iena, 1829.
HeindorfÉdition de Ludwig Friedrich Heindorf, Leipzig, J. A. G. Weigel, 1815.
KlotzÉdition de Reinhold Klotz, Leipzig, B. G. Teubner, 1855.
LACT.Lactance, Diuinarum institutionum libri VII.
LambinusÉdition de Denys Lambin, Paris, J. du Puy, 1565-1566.
LescaloperiusPierre Lescalopier, Humanitas theologica, Paris, S. Cramoisy, 1660.
MadvigNotes de Johan Nicolai Madvig dans l’apparat de l’édition de Johann Georg Baiter (1864).
ManutiusÉdition de Paul Manuce, Venise, 1541.
MarsusÉdition de Pietro Marso, Venise, Lazzaro de’Soardi, 1507.
MüllerÉdition de Carl Friedrich Wilhelm Müller, Leipzig, B. G. Teubner, 1878.
NONIUSNonius Marcellus, De compendiosa doctrina.
PeaseÉdition d’Arthur Stanley Pease, Cambridge, Harvard University Press, 1955-1958, 2 vol.
PlasbergÉdition d’Otto Plasberg, Leipzig, B. G. Teubner, 1911 (editio maior).
PLIN.Pline l’Ancien, Naturalis historia.
PRISC.Priscien, Institutiones grammaticae.
PROB.Probus, In Vergilii Bucolica et Georgica commentarius.
RibbeckScaenicae romanorum poesis fragmenta, O. Ribbeck (éd.), Leipzig, B. G. Teubner, 1871-1873, vol. I, Tragicorum romanorum fragmenta ; vol. II, Comicorum romanorum fragmenta.
RomanaÉdition de Conrad Sweynheym et Arnold Pannartz, Rome, 1471 [editio princeps des œuvres philosophiques de Cicéron].
UsenerHermann Usener, « Variae lectionis specimen primum », in Neue Jahrbücher für Philologie und Pädagogik, nº 139, 1889, p. 369-397.
VahlenJohannes Vahlen, Opuscula academica, Leipzig, B. G. Teubner, 1907-1908, vol. II, p. 331-356.
VenetaÉdition de Wendelinus de Spira, Venise, 1471.
VictoriusÉdition de Pietro Vettori, Venise, L. Giunta, 1536, vol. IV, p. 235-307.
VrsinusÉdition de Fulvio Orsini, Genève, 1584.

Termes latins utilisés dans l’apparat critique

ac : ante correctionemLeçon du manuscrit avant correction.
acceditSignale qu’un manuscrit s’ajoute à la liste des manuscrits précédemment utilisés.
add. : addiditSignale un ajout fait par un éditeur précédent dont le nom suit.
addidiSignale un ajout de l’éditeur du texte.
codd. : codicesIndique que tous les manuscrits utilisés pour l’édition comportent la leçon mentionnée.
deest / desuntSignale une lacune.
deest usque adIndique que le manuscrit est lacunaire jusqu’à…
def. : deficitSignale que le manuscrit ne transmet pas la suite du texte.
del. : deleuitSignale une suppression faite par l’éditeur dont le nom suit.
deleuiSignale une suppression par l’éditeur du texte.
edd. : editionesIndique la conjecture adoptée par tous les éditeurs contre la ou les leçons des manuscrits.
fortasse delendum ut glossemaSuggère qu’il faut peut-être supprimer un passage parce qu’il s’agit d’une glose insérée dans le texte.
hic incipitIndique que le manuscrit cité transmet le texte à partir du mot indiqué.
mg : in margineIndique que le mot transmis est écrit dans la marge du manuscrit.
m. rec. : manus recensIndique qu’un mot ou plusieurs sont écrits d’une main nettement postérieure à celle qui copie (du XVIe siècle ou plus récente).
non leg. : non legiturMot impossible à lire.
om. : omisitIndique une lacune ponctuelle.
pc : post correctionemLeçon du manuscrit après correction.
ras. : in rasuraIndique qu’un mot a été écrit après grattage pour effacer un autre mot.
rursus incipitSignale qu’un manuscrit transmet à nouveau le texte après une lacune.
tit. : titulusDésigne le titre de l’œuvre.
transp. : transposuitSignale le déplacement d’une partie du texte dans le manuscrit cité.
ut uid. : ut uideturSignale que la lecture est peu sûre.